صنعت قالی بافی ترکمن ایران و انواع نقش ها

صنعت قالی بافی ترکمن ایران و انواع نقش ها

 

 

اقوام ترکمن ايران بيش از هر کالايي به فرش هاي خود علاقمند بوده و آنها را به شکل ها و اندازه هاي گوناگون مي بافته اند تا نيازهاي متنوع زندگي کوچ نشيني و نيمه کوچ نشيني را برآورد، نمادهاي آن نوع زندگي را يادآوري کند و مايه ي شادي زندگي کوچ نشيني باشد.

بنياد اقتصادي زندگي اغلب ترکمن ها، مثل همه ي عشاير، دامداري است. با وجود اين، اوضاع جغرافيايي و سياسي گاه امکانات بهتري مثل کشاورزي را فراهم مي آورد.

زنان عشاير و از جمله ترکمن ها در انواع بافته ها چنان کاردان و مسلط بودند که با ساده ترين ابزارها مجموعه ي متنوع و شگفت انگيزي را ايجاد مي کردند که گاه، به ويژه هنگام عروسي، بر روي شتر و اسب به نمايش گذاشته مي شد. در عين حال، همين فرش ها، هر اندازه با دقت و زيبا بافته شده بود، زير دست و پا و در زندگي گذرا و ناپايدار و در عين حال پر غرور و حادثه ي ترکمن ها از بين مي رفت. به همين دليل، تنها نمونه هايي باقي مانده است که يا پيشامد يا دست بيگانه يي که با اعجاب و تحسين به سوي آنها رفته، انواع قابل توجهي را از گزند روزگار نگه داشته است. کهنه ترين اين نمونه ها از قرن دوازدهم هجري (هيجدهم ميلادي) عقب تر نمي رود، و به همين دليل، تاريخ قالي ترکمن اساساً روشن نيست.

از ميان قبايل مختلفي که قاليبافي در آنها رواج داشته است (در قرون گذشته) فقط نام سه قبيله کهنه به جاي مانده که از قاليبافي آن سختن رفته است: سالور، چدر (جولدر، دولدر) و ايمدلي (ايمور، المور).

كهنه ترين و عمده ترين قاليهاي ترکمن از قرن نوزدهم ميلادي، باقي مانده است. در عين حال که بافت قالي در بين برخي از قبايل ترکمن تأييد نشده است، چندين قبيله که قديمتر، بزرگتر و نيرومند تر از همه هستند قالي مي بافته اند.

ايلهاي بزرگي چون سالور، تکه (که منشعب از ايل سالور است) ساريک، يموت و ارساري و چدر از قديمترين ايلاتي بوده اند که قاليبافي در آنها رواج داشته است و هر کدام از آنها نقوش مربوط به قبيله خود (توتم) داشته اند.

تاريخ قالي ترکمن انعکاسي از تاريخ اين قوم است. همچنان که در مورد تاريخ هيچ قبيله يي نمي توان با اطمينان سخن گفت، بيان تاريخ قالي ترکمن نيز خالي از اشکال نيست الگوي کلي قالي ترکمن نشان از تحولات شديد ندارد، زيرا به صورت نقش هاي تکراري باقي مانده است. اين نقش ها در ايران بيش از ششصد سال سابقه دارند و در بسياري از مينياتورهاي قرن هفتم هجري به بعد منعکس شده اند. از آنجا که کهن ترين قالي به دست آمده ي جهان نيز داراي نقش هاي تکراري است، بايد پذيرفت که نقش هاي ترکمني در يک مرحله ي ابتدايي باقي مانده اند.

– ساختار

تار و پود قاليهاي ترکمني در بعضي از موارد از پشم است و آنها از پشم گوسفندان خود براي بافتن چنين فرشهايي استفاده مي کنند. قالي ترکمن را زنان بر روي دار افقي و در درون چادر مي افند، در نتيجه بافت قطعات کوچکتر، رواج دارد. علاوه بر قالي، انواع ديگري از بافته هاي فرش و گليم گونه نيز که عمدتاً کاربرد ويژه اي دارند در مناطق ترکمن نشين توليد مي گردد که از آن جمله مي توان به خورجين، آلماليق و اجاق باشي اشاره کرد.

امروزه ترکمنها، بيشتر به بافت پشتي قارچين مشغولند و تقريباً انواع ديگر بافته ها را به فراموشي سپرده اند و اغلب به بافت يک نوع قاليچه مشغولند. گاهي برخي بافنده ها از سر تفنن کيفهايي هم براي خانمها مي بافند. امروزه پلاس يا گليم خيلي کم بافته شده و اجاق باشي يا آلماليق ديگر بافته نمي شود.

بهترين بافته هاي قالي ترکمن مربوط به “ايل تکه” است. تعداد بافته هاي ايل تکه کمتر از بافته هاي دو طايفه يموت است، آتاباي در کيفيت بافندگي سپس از تکه قرار دارد و بيشترين حجم قالي را توليد مي کند. جعفرباي سپس از آتاباي قرار دارد و توليد آنهم کمتر است.

نوع گره قاليهاي ترکمني هم ترکي و هم فارسي است. ايل تکه بيشتر از گره ترکي استفاده مي کند ولي در ساير مناطق گره فارسي هم استفاده ميشود.

شيرازه متصل در قاليهاي ترکمني به کار مي رود و گليم بافي فرشهاي آنها از نوع فارسي است. بيشتر قاليهاي ترکمن از نوع درشت باف هستند ولي در ايل تکه که بيشتر از ابريشم استفاده مي کنند، ريز بافي تا حد رجشمار ۴۰ و ۵۰ ديده مي شود. مهمترين ويژگي فني بافت قالي آنها تک بوده بودن قالي آنها است (تک پود نازک) که به همراه قاليچه هاي بلوچ از بارزترين نمونه هاي اين شيوه در اين زمان هستند.

به طور کلي مي توان گفت فرش هاي ترکمن تخت باف هستند.

– طرحهاي رايج

نقشه هاي ترکمني اصيل همه تکراري هستند، يعني از تکرار يک يا چند نقشمايه شکلمي گيرند. “جان تامپسن” ويژگي نقوش قالي ترکمن را اينگونه توصيف مي کند:

ويژگي بافت ترکمن “گل” است. هر کسي روزگاري عملاً دراين انديشه رفته است که اين نقش هاي دقيق چه معنايي دارد. اغلب نظريه ها مي گويند که نقش هاي قالي ترکمن نشانه چيزي است، از جمله نظام آبياري و مزارع، چادرهاي يک اردو، و انواع گل. انديشه ي ديگر اين است که نقش هاي ترکمن از طرح هاي در هم رفته و رايج دوره ي تيموري گرفته شده است. اين نظريه مبتني بر شباهت گل هاي ترکمني است با نقش هاي قالي هايي که در مينياتورها تصوير شده است. متاسفانه شباهت فقط سطحي است ….

نقش هاي تمرکز يافته از جمله نيلوفر آبي، شقايق، ابر، موج و نمونه هاي ديگر رايج هنري از شرق به هنر آسياي مرکزي راه يافته اند. آنها را از قرن نهم هجري (پانزدهم ميلادي) در قالي ترکمن واز قرن دهم هجري (شانزدهم ميلادي) در قالي هاي ايراني مي توان دنبال کرد….

به عقيده او ترکمنها نقشها را متمرکز (درهم فشرده) مي کرده اند. انزواي فرهنگي آنان را در حفظ طرحهاي کهنه کمک کرده است. اگر نقشي در قالي قديم ترک (عثماني قديم و ترکيه امروز) پيدا شود کليد کار است.

طبيعي است که تا همين حد اشکالات فراواني بر اين نظريه وارداست، به طوريکه مي دانيم، “نيلوفر آبي” يا لوتوس از کهن ترين زمانها در هنر ايراني رايج بوده است و در آثار پس از اسلام نيز هميشه ديده است.

به عقيده “جان تامپسن” حلقه ابر نماد هر گونه حلقه، روزنه و امثال آن است. و رواج اين نقش در قالي هاي ترک (آسياي صغير) را به شکل گيري گل ترکمني مربوط مي داند. اين حلقه ابر شناخته در ايران “ميله بندي و در ميان ترکمنها تمير چين” (آهن چين) است و در نقش قالي بر مينياتورهاي قرن هشتم هجري ديده مي شود.

جان تامپسن ترنج هشت گوشه قالي ترک در قرن دوازدهم هجري را منشأ گلهاي ترکمني مي داند در حالي که تنها بخشي از ظاهر آنها به هم شباهت دارد. و نموداري نيز در اين مورد ارائه داده است. (نمودار در صفحه بعد) مهمترين مسأله در اين است که محققاني نظير تامپس هيچ گاه به نام اصلي اين گلها توجه نمي کنند.

در صورتي که گلي از حلقه ابر يا هر چيز ديگر گرفته شده باشد بايد نشاني هر قدر هم کوچک وناچيز از آن سرچشمه در اين گلها باشد، در حالي که حتي يک نمونه نمي توان يافت که آنرا بتوان به هنر چين يا آسياي مرکزي پيوند داد.

ترکمنها گلهاي اصلي قالي خود را نامهايي داده اند که صورت مهمترين آنها و معني نام آنها مسائل بسياري را روشن مي کند.

“و چه زيبا گفته است بوگوليوبرف محقق نامي فرش ترکمن”

در فرش ترکمني، ما به يک منبع زيباشناختي از کار و تلاش گروهي بر مي خوريم که طي نسلهاي متوالي گرد آمده است. بهترين و زيباترين آنها حفظ شده و اگر خطري در کمين اين باز مانده هاي گرانبهاي زمانهاي دور دست و کهنه باشد همانا، شرايط تمدن و تاراجگري زندگي کنوني ماست.

مهم ترين گلهاي قالي ترکمن چنين است:

۱- فيلپي گول

به معني نقش کف اي فيل. نام گل بزرگي است
(قابل مقايسه با چپات اشتر در سيستاني به معني کف پاي شتر).

۲- چمچه

به معني چمچه يا چمچه. چمچه لغت فارسي است به معني قاشق گود.

۳- کجبه

به معني کجاوه و گرفته از تلفظ بسيار قديم واژه يعني کجابه

۴- گولي گول

به معني نقش گل گلدار و آن نقش مايه يي است داراي گل هاي ريز

۵- دغا

به معني طلسم. در ترکي ريشه ندارد و همان دعاست.

۶- سکيز کله

به معني هشت کله. ترجمه از فارسي است.

۷- سکيز قاپي

به معني هشت در. ترجمه ي نادرست هشت بر است.

۸- چرخ پلک

به معني چرخ فلک.

۹- آينا؛ آينا گل

به معني نقش آينه.

۱۰- آت اياقي

پاي اسب به تقليد از فيلپي گول

 اکثر نقوش قاليهاي ترکمني از آنجائيکه بر گرفته از اشياء کاربردي خاص و يا نمونه هاي طبيعي مشخص هستند لذا در اکثر موارد به همان نام، موسوم شده اند. که براي نمونه موارد زير را ذکر مي نمائيم:

آدينه که به معني اذين (زيور) است و به شکل يک زيور زرين هم هست؛ آينا؛ آينه؛ آيناقوچک (ترکيبي از آينه و قوچک)؛ اتنک، آذين )آذينک)؛ آلا و ترکيب هاي بسياري با آن (سرخ، چند رنگ)؛ آق سراي (سراي سپيد)، آلتي بازار (شش بازار، تقليد از چهار بازار، چهار سوق فارسي)؛ آلماباغي (باغ سيب)؛ اره گل (ترنجي که حاشيه ي دندانه دار، مثل اره دارد)؛ بادام؛ برکرک (رگبرگ)؛ بستان (بوستان)؛ بغلک (بغلک ستون، اصطلاح معماري)؛ بوتا (بوته، بته)؛ بورک (سه گوشه، سيستاني: بورک)؛ پارسي گل؛ پچ (پيچ)؛ پنجه گيره (دستگيره، پنجه گيره)؛ تاواقچا (طبقچه)؛ ترس حلقه (حلقه ي بر عکس)؛ تکبنت (ترک بند)؛ تمير چين گل (ترنج آهنين، ترنج داراي ميله بندي)؛ تومار (طومار)؛ تويه تاپان (پاي شتر، سيستاني: چپات اشتر؛ اين اصطلاح ترکمني، ترجمه است).

سکر گل (شکر گل، گلشر)؛ سکر گيشيک (آب نبات)؛ تلبرگ (رگبرگ)؛ جودور (چاودار، جودانه)؛ جوز ، جوز، گردو)؛ چتنک (چيده، شطرنجي، سيستاني: چيتانک)؛ چرخ پلک (چرخ فلک)؛ چمچه (چمچه)؛ چووال گل(ترنج جوال)؛ قارچين گل (ترنج خورجين)؛ خمتز (خمتاز، قيقاج)؛ خوناوا (خونابه، لکه ي سرخ)؛ هراتي (شبيه ماهي درهم)؛ دالموچ (دالموش)؛ دغا (دعا، بازوبند)؛ دغدن (داغدان)؛ رگمه (رگه، رديف)؛ زولفي زر(زلف زر، رشته ي زرين)؛ زنجير ليک (زنجيره)؛ ساري گيره (گيره ي زرد؟)؛ سانديق (صندوق، نوعي ترنج، مقايسه کنيد با کلاردشت: صندوقي به معني ترنجدار)؛ سگداغ گول(گل سگداغ، داغ سگ)؛ سيمک؛ شخک (شاخک)؛ شهي نوز(شهنواز)؛ شير پنجه (پنجه ي شير)؛ غازاياق (پاي غاز، پنجه ي غاز)؛ قچک (قوچک، سر قوچ)؛ کاساکلکن (کاسه ي گلکن، کاسه ي گلين که از خود نقش دارد)؛ کرمک (نقش ريز)؛ کمر (کمر)؛ کله (کله)؛ کوير گه (دنده، ترجمه ي غلطي از دندانه)؛ گلين بارماق (انگشت عروس، ترجمه از فارسي؛ در فارسي انگشت عروس، ابروي عروس و … نام چند نقش است)؛ گول ، گل)؛ گولي گل (گل گلدار، ترنج گلدار)؛ قورباغا (قورباغه)؛ گولپر (گلپر)؛ گومبذ (گنبد)؛ گيجک (کجک، زلفين)؛ گيره (گيره)؛ گيليم (گليم، نقش گليم)؛ مشتي (مشهدي)؛ مورغن (مرغان)؛ ميحراب (محراب، مهراب)؛ نقشي گشت (نقش گشت، شطرنجي)؛ نلداغ (نعلدان، داغ حاصل از نعل) و تعدادي ديگر …

در آثار مردم شناسي به برخي از نشانه هاي کهن ترکمنها نيز بر مي خوريم، نقشهايي مثل نر و ماده (از نقشهاي اصيل قوم کوچ نشين) طلسم و امثال آن، ديده مي شود.

مي توانيم بگوييم که اصولاً عشاير به حسب فرهنگ و نوع زندگي خود نمي توانند نقشمايه هايي پيچيده داشته باشند و اگر اتفاقاً مورد پيچيده اي پيش آيد نشان ذوق آزمايي است و بهترين نمونه آن در ميان قشقاييها است.

دسته يي از گل هاي ترکمن به نام ايل معروفند و معمولاً با نام ايل به کار مي روند، مثل سالور گل، تکه گل و .. از قديم ترين نمونه هاي قالي ترکمن تاکنون، اينها مهم ترين نقش مايه هاي قالي اين قومند و در واقع بيش از هر نماد يا نشان ديگري، دليل وابستگي بافته به ايل ويژه يي هستند. دقت در اين گل ها چيزي از علائم قومي، مثل نشان يا توتم را کشف نمي کند. اين گل ها اساساً هشت ضلعي هستند اما گاه تغييراتي مي کنند. در اين تغييرها زائده ها يا تزيين هايي به قالب اصلي اضافه مي شود. تغييراتي بيرون هشت ضلعي ها، اضافه شدن قطعات ذوزنقه شکل است که در همه ي اضلاع صورت مي گيرد ولي هيچوقت بيش از نيمي از طول ضلع را
نمي گيرد. در دو ضلع جانبي کنگره ي بزرگي هم افزوده مي شود که ذوزنقه را در بر مي گيرد.

شکل اصلي معمولاً داراي دو محور است و اين محورها فقط در پهلو ها تا منتهي اليه کنگره ها ادامه مي يابد و به اين ترتيب معمولاً تمام گل به وسيله ي اين دو محور به چهار قسمت متقارن تقسيم مي شود.

در درون هشت ضلعي ممکن است هشت ضلعي ديگري، يک تا سه چهار ضلعي تودرتو يا شکل هايي با اضلاع موج دار پديد آيند. در فاصله ي اين شکل ها تزيين هاي اضافه تري مثل گل (شبدر، گشنيز يا جعفري)، مرغ، ميله بندي، خاج، ضربدر و … قرار مي گيرد و به اين ترتيب مجموعه ي گل به صورت يک نقش پيچيده ي اسرار آميز جلوه مي کند. در تصوير ديگر ملاحظه مي کنيم. در تصوير سمت چپ شکل زير، چهار نوع از تزيين هاي داخلي گل ها را مي بينيم.

گل : يکي از نقش مايه ها که اکنون در قالي ترکمن داراي بيش از بيست شکل مختلف و به ويژه نوع خاصي در هر ايل، طايفه يا حتي تيره است، همان چيزي است که در ميان همه ي ترک زبانان هم به گول  معروف است و در ميان عشاير و روستاييان فارسي زبان حوض ناميده مي شود. گل ترکمني همان ترنج ايراني است و در نقشه ي قالي هاي ترکمني تکرار مي شود. اين نوع نقشه، يعني نقشه ي با گل هاي تکراري (ترنج ترنج) تا پيش از دوره ي تيموري در قالي هاي گرانبها و درباري ايران رايج بوده است و در مينياتورهاي قرن هاي هشتم و نهم و اوايل قرن دهم هجري ديده مي شود. اکنون گل هاي ترکمن دو دسته اند. دسته يي بسيار شبيه به هم، به طوري که اگر آنها را با هم مقايسه کنيم، مي توانيم به اين نتيجه برسيم که احتمالاً سرچشمه ي همه ي آنها يکي بوده و در ذوق آزمايي هاي قومي از هم فاصله گرفته اند. از جمله:

دسته ي ديگر گل هايي که شباهتي به گل هاي ديگر ندارند و احتمالاً هر يک سرچشمه ي جداگانه يي داشته اند، از جمله:

ساندوق (صندوق) را هم بايد از انواع حوض شمرد؛ دسته ي ديگري از نقش مايه هاي ترکمني مانند قچک؛ بوينوز يا موينوز (شاخ)؛ آلتي ايپ (شش بند)؛ دورلي قچک؛ قوچکر؛ همه ي انواع قوچکرک؛ موئيز (شاخ)؛ عمده يي از انواع پودک؛ سينک؛ زنجير ليک؛ شخک؛ سکيز کله (هشت کله) و حتي او شورمه همه داراي يک سرچشمه هستند و مي توان آنها را با هم مقايسه کرد.

چخماق : نقش هاي خان قمچي؛ ايت قويروق؛ زر حلقه (در متن: سر حلقه)؛ ساري ايچان؛ ترس حلقه (در متن: ترس خلقه)؛ القم؛ باقيشتاچکسي چخماق؛ تويه ميون؛ رگمه وانواعي از لجک داراي سرچشمه ي مشترکند.

تعويذ : سرباز از نوع دعا و القم است؛ خيزابي يا سگ زنجيري ترکمن  که عقرب زرد (ساري ايچان)، شمرده شده است و انواعي از سيرغا (گوشواره) يکي هستند و همه از انواع تعويذ (دعاي بازوبندي براي دفع چشم زخم) و امثال آن گرفته شده اند و القم و دعا را به خاطر مي آورند.

ارگنگ قشته، ارکشيک، انواعي از آلتي ايپ، گيره، ايرمک قشنه، پيچاق اوجي و تکوزجيپ يک هستند.

همانگونه که مي بينيم ترکمنها قومي کم آميزش و محدود بوده اند و به همين دليل تعداد کمي نقش پذيرفته اند، اغلب نقشهاي قالي آنان تکراري بوده و گاه در بعضي قاليها بيست نقش به کار مي رود. نقشهاي اقوام مختلف با هم فرق دارند و تفاوتهايي از همديگر قابل تشخيص اند.

مار گل، نماد قوم ترکمن

کاروان شتر

نقش عقاب (طغر) متعلق به طايفه ي جعفرباي

طرح آينه گل، متعلق به طايفه جعفر باي، ساکن شرق درياي مازندران

نقش عقرب، متعلق به طايفه ي تکه

قابسه گل، متعلق به طايفه ي جعفر باي، اين نقش لانه ي پرنده يي است که در
سواحل درياي مازنداران، در ميان چارپايان تخم مي گذارد و مورد احترام آنهاست.

گرمج يا حصار. نقشي متعلق به طايفه ي تکه. وسيله يي است که در اطراف جاي
چار پايان کشيده مي شود که در اينجا با فرش بافته شده است.

گرمج يا حصار

درناق گل، متعلق به طايفه ي جعفر باي

طرح درناق گل، کار استاد نيازي با الهام از کتاب مشکووا

– رنگبندي

فرش ترکمن، در دورانهاي گذشته، تنها از رنگهاي گياهي و سنتي بهره مي گرفته است، اما در فاصله ي دو جنگ بين الملل، رنگ هاي طبيعي که معروف ترين آنها روناس و قرمز دانه بود از بين رفت و رنگ هاي شيميايي جاي آنها را گرفت. از ره آورد اين جنگها، از بين رفتن رنگ سرخ تيره ي (فلفلي) قديم بود که به جاي آن قرمز روناسي (آنيلين)، استفاده
مي شود.

رنگ در فرش ترکمن محدود است. فرش ترکمن تنوع رنگ آميزي فرشهاي ديگر نقاط ايران را ندارد. سابقاً پنج رنگ (سفيد، سياه، سبز تيره، لاکي تيره، و لاکي متمايل به زرد در فرش ترکمنهاي ايران به کار مي رفت ولي هم اکنون با تلاش افرادي همچون نياز جان نيازي اين رنگها به عدد دوازده رسيده است تا فرش ترکمني ايران بتواند گاهي در راه پيشرفت بگذارد. رنگهايي که او افزوده عبارتنداز: طوسي، دارچيني، عبايي، قهوه اييروشن، قهوه يي تيره، طلايي، نخودي و آبي آسماني، زيتوني، سرمه يي، سبز، مشکي، لاکي

– رنگرزي

ترکمنها رنگها را از گياهان مختلفي همچون روناس، برگ مو، پوست انار، پوست گردو، اسپرک به دست آورده و براي رنگ قرمز از قرمز دانه استفاده مي کنند، رنگ سرمه اي نيز از نيل بدست مي آيد.

امروزه، اگر بافنده اي بخواهد اصالت فرش ترکمني را حفظ کند، از رنگرزي گياهي استفاده مي کند ولي با اينهمه در برخي رنگها، ناگزير برخي مواد شيميايي به کار مي برد که جز اين هم چاره اي نيست. “نقشهاي قالي ترکمن با رنگرزي ثابت بافته نمي شوند بلکه تنوع محدودي دارند و اين تنوع بيشتر تاريخي است تا جغرافيايي، مثلاً در بافته هاي قرن سيزدهم هجري ترکمنها، رنگ آبي ويژه يي (نيلي، کبود) به کار مي رفته که در قرن چهاردهم متروک شده ولي هم اکنون به ياري هنرمندان از نو زنده شده است.”

 

دیدگاه

پست الکترونیکی منتشر نخواهد شد. زمینه مورد نیاز *

*

درباره ما

کارخانه قالیشویی شهاب شستشوی انواع فرشهای ماشینی و دستباف خشکشویی مبلمان در منزل رفوگری و رنگبرداری فرشهای اعلاء ارزان تر از همه جا سرویس سراسر تهران و حومه لول شده به همراه کاور.

    کلیه حقوق این وبسایت و مطالب و پوسته هـا متعلق به کارخانه قالی شویی شهاب وبسایت می باشد .

آدرس ما

      تهران ، آزادی ، نواب ، خیابان جمهوری، خیابان باستان جنوبی، خیابان میر فارسی ، قالیشویی شهاب
        66069200 - 44091515 - 88961444 - 66358036     56496755 - 56496756 - 56496757 - 56496758